فصل سىام - تسكين درد دانستى كه عامل درد و آزار چيست و گفتيم كه درد ناشى از دو علت اصلى است : يعنى يا مزاج به يكباره تغيير مىيابد يا جدائى در ميان روى مىدهد . اين را هم ياد گرفتى كه سرانجام هر دردى يكى از اين سه حالت را ظاهر مىكند : سوء مزاج گرم ، سوء مزاج سرد ، سوء مزاج خشك . اگر سوء مزاج بدون ماده يا همراه مادهء كيموسى يا همراه باد يا ورم باشد بايد درد را با چيزى متضاد آن تسكين داد . تو داروى متضاد اين حالات را هم ياد گرفتى و مىدانى كه چگونه بايد استعمال شوند و مىدانى كه بدمزاجى ، ورم و باد كردن از چه عواملى ناشى مىشوند و چگونه معالجه مىگردند و دانستى كه اگر درد شدت يابد و به آن نرسى ، سرانجام به مرگ مىانجامد . درد شديد بدن را نخست سرد مىگرداند بعد مىلرزاند ، سپس نبض را كوچك مىگرداند ؛ در نتيجه نبض از بين مىرود و مرگ پديد مىآيد : تسكين‌دهنده‌هاى درد چند نوع است : الف - تسكين‌دهنده‌اى كه مزاج را تغيير مىدهد . ب - تسكين‌دهنده‌اى كه ماده را مىگدازد . ج - تسكين‌دهنده‌اى كه مخدر است . درد بر اثر تخدير آرامش مىيابد زيرا اندام تخدير شده از حس باز مىافتد . از بين رفتن حس اندام دو راه دارد ، يكى سرد شدن زياد بر اثر مخدر و ديگر وجود ماده سمى در مخدر كه متضاد نيروى آن اندام است . داروهائى كه به آهستگى مىگدازند و سستى مىدهند ، عبارتند از تخم كتان ، شبت اكليل الملك ( ناخنك ) ، بابونه ، تخم كرفس ، بادام تلخ و هرچه كه در وهلهء اول گرمى دارد و بويژه ماده چسبنده‌اى همراه دارد ، مانند شيرهء آلو ، نشاسته ، سفيداجها ، زعفران ، لادن ، ختمى ، هل ، شلغم ، آش شلغم ، انواع پيه ، زوفاى تر و روغن‌هائى كه ذكر شده‌اند ، مسهل‌ها و تمام انواع تخليه‌آورها . اگر نيازى به تخليه است بايد سستىبخشها بعد از تخليه به كار روند تا اينكه تخليه‌آورها . اگر نيازى به تخليه است بايد سستىبخشها بعد از تخليه به كار روند تا اينكه ماده‌اى كه بسوى اندام ريزش مىكند بند آيد . داروهائى كه براى پخته گردانيدن ورم‌ها هستند عبارتند از : افيون ( ترياك ) كه در اين مورد از هر داروئى موثرتر است ، استرنگ ( مردم گياه ) و تخم و پوست ريشه آن ، خشخاش ، بنگ ، شوكران ( دروش ) ، تاجريزى و تخم كاهو . و هم از جمله آنهاست برف و آب سرد . بسيار اتفاق مىافتد كه درد آدم را باشتباه مىاندازد . مثلا موجب درد ممكن است عواملى مانند گرما ، سرما ، ناهموارى بالين ، ناراحتى بستر ، بر زمين افتادن بر اثر مستى